Talentra İşin Uzmanına Soruyor: “Blockchain” - 2
17 dk okuma
Geçtiğimiz hafta ilkini yayınladığımız ve ilgi gören Blockchain serimize bu hafta hem iş geliştirme, yönetim tarafında hem de teknik taraftaki isimlerle devam ediyoruz.
Defterhane Kurucu Ortağı Cemil Şinasi Türün, MenaPay CEO ve Bahçeşehir Üniversitesi Öğretim Görevlisi Çağla Gül Şenkardeş, Kıdemli Blockchain Geliştirme Uzmanı Salih Cemil Çetin, Enqura Genel Müdür Yardımcısı Olcay Çat ve Securrency / Octabase Blockchain Labs / Defterhane Blockchain Engineer Ferdi Kurt, blockchain hakkında görüşlerini bizimle paylaştı. Kendilerine çok teşekkür ediyoruz.
Katılımcılarımıza şu soruları ilettik:
Blockchain alanında hangi projeleri yürütmektesiniz?
COVID19 süreci Blockchain projelerinin geliştirilmesinde ne yönde etkili oldu?
Türkiye’de blockchain alanındaki kariyer fırsatlarını nasıl görüyorsunuz? / Linkedin'de en çok aranan yeteneklerde Blockchain globalde 1.sırayı almış durumda. Peki biz ise Türkiye’de çok fazla Blockchain arayışına rastlamıyoruz, sizce neden?
Global anlamda hangi alanda geliştirilen projeler öne çıkıyor?
Blockchain geliştiricisi olmak isteyenler sizce hangi yetkinliklere sahip olmalı? Hangi eğitimleri alabilirler?
Bu alanda son dönemde dikkatinizi çeken kitap ve / veya blog önerebilir misiniz?
Biz Defterhane ekibi olarak finansal alandaki blokzinciri projeleri ile daha çok ilgileniyoruz. Uzmanlık alanımız vadeli borçlanma araçları, bu alanda blokzinciri teknolojisi çok büyük olanaklar vadediyor. Disrupt edilecek alan çok büyük, tüm bankacılık ve finans sektörü, ve etkileyeceği coğrafya da çok geniş, tüm dünya. Bizler ülkemizdeki özgün bir borçlanma aracı olan vadeli çekleri örnek alarak bir protokol geliştirdik, amacımız bu protokolü yaygınlaştırmak. İlk baktığımız sektör de tarım kredileri ve finansmanı. Gayri menkul alanında ve kısa vadeli borçlanma araçlarında da büyük gelişme potansiyeli var.
Benim bildiğim ve izlediğim kadarıyla fazla bir etkisi olmadı, hem olumlu hem de olumsuz anlamda.
Blockchain uzmanları Linkedin'den iş bulmuyorlar, çok talep ediliyorlar ve hızla bulunup yurt dışına transfer ediliyorlar. Onların bulunduğu yer GitHub. Çok fazla talep var ama yeterince arz yok. Olmasın da zaten, bizler de burada insan yetiştirmekte çok zorlanıyoruz. Ekipçe 4 yıldır üniversitelerde (Bilgi ve şimdi de Boğaziçi) ders vermekteyiz. Ders vermekteki tek amacımız değerli arkadaşlarımızı sınıflarından bulup çıkarmak.
Bitcoin’in fiyatına endekslenmiş bir kripto para piyasası var, şimdi de DeFi çılgınlığı yaşanıyor global olarak. Bunlar tamamen işin televolesi, görüntüsü! Aslında temel teknolojilerde eksikler giderilmeye çalışılıyor. En önemli global çalışma, 1000 kadar yazılımcının üzerinde uğraştığı Ethereum 2.0 projesi. Bu proje tamamlandığında ekosistem çok değişecek. Ekibimizden de bir arkadaşımız bu çalışmaya destek veren bin kişiden birisi.
Eğitim olarak artık internette çok fazla kaynak ve olanak var, eskisi gibi değil. Blokzinciri alanı tamamen açık kaynak ilerliyor, o yüzden kaynak kodlar da ortada. Yani çalışmak isteyen için çok fazla bakacak ve öğrenecek yer var. Ancak, bence tüm yazılım teknolojilerinde olduğu gibi blokzinciri de usta-çırak usulü işleyen ve en iyi öğrenmenin takım içinde ve proje yaparak olduğu bir alan. Online dersler, okul dersleri hep bir yere kadar yeterli olacaktır.
Bizim alan açık kaynak kodlar üzerine kurgulandığı için hem çok kolay bilgiye erişim olanağı var hem de çok hızlı değişim olduğu için kitap yazmak çok zor. Benim başlangıç seviyesindeki arkadaşlara tavsiyem Andreas Antonopoulos’un yazdığı kitaplar ve onun video konuşmaları. Andreas’ın hem teknik hem de iş dünyasına seslenen kitapları var.
2. Yaşadığımız beklenmeyen pandemi dönemi ve beraberinde getirdiği en büyük etki olan dijital üretim ve tüketimlerdeki artış bence blockchain alanında da hem ilgiyi hem de projeleri hızlandırdı ve artırdı. Blockchain projelerinin temelde verinin güvenli ve hızlı transferine imkan verdiğini ele alırsak, Covid19 ile beraber değişmek zorunda kalan ve dijital dünyaya daha fazla taşınan alışkanlıklarımız birçok sektörün bu alanda yatırımlarını hızlandırması konusunda etkili oldu. Özellikle en fazla blockchain projesi geliştirilen finans alanında bu süreçte online ödeme ve para transferlerindeki artık bir miktar herkesi blockchain tabanlı ödeme sistem ve yöntemlerine yakınlaştırdı diye düşünüyorum. Geçen yıl başlamış olan Merkez Bankası dijital parası üzerindeki çalışmalar ve tartışmalar ülkemiz özelinde henüz sonuçlanmamış olsa da, Çin hükümeti Merkez Bankası dijital parasını çıkartarak, dijital cüzdanlar ile ülkede testlerini başlattı. Dijital para ve dijital cüzdanlar ile birlikte, alışagelmiş olduğumuz kağıt para ve belki de geleneksel para ve ödeme sistemlerini bir noktada yeniden düşünmek noktasına geldiğimiz bu gelişmenin çok yeni çalışmaları başlatacağı aşikar. Özellikle pandemi döneminde fiziksel şubelerin kapalı olduğu bankaların da online ödeme ve transferler konusundaki çözümleri ve ülkemizde dahi milyonlarca kredi kartının online alışveriş ve işlemler ile tanışması belki de blockchain tabanlı finansal ürünlere geçişi kolaylaştıracak etkenler arasında. Covid19 süreci ile sağlık konusundaki yatırımlar ve startup projelerde, yatırımlarda ve desteklerde de önemli bir artış var. Özellikle dijital altyapılar ile tasarlanan bu yeni sağlık alanındaki çözümler ve projeler, ciddi büyük veri yönetecek projeler ve blockchain birçok bu alandaki projenin de alt yapısında yer alacaktır.
3. Blockchain nispeten yeni bir teknoloji olmasına rağmen son birkaç yılda bu ekosistemde çok hızlı bir büyüme var ülkemizde. Kar amacı gütmeyen organizasyonlardan, akademi ve kamu alanındaki yapılanma; basın ve sosyal medya toplulukları; özel sektörde firmaların bünyesinde blockchain yatırımlarına başlaması ve tabi ki start-up şirketler.. Oldukça çok paydaşlı ve büyük bir ekosistem. İlave olarak blockchain teknolojisini ben disiplinler arası görüyorum ve bu teknolojiye ilgisi olan herkesin mezun olduğu alan farketmeksizin bir noktadan bu alanda çalışmalar yapabileceğini düşünüyorum. Sanattan sağlığa, finanstan oyun ve eğlence sektörlerine kadar çok farklı alanlarda blockchain projeleri hayata geçiyor. Artık 3-4 sene öncesine kıyasla çok daha fazla kaynak ve use-case olduğu için, kendini geliştirme imkanı da bulabilir bu alanda kariyer yapmak isteyenler.
4. Ben global gelişmeleri oldukça yakın takip etmeye çalışıyorum ve işimden dolayı en fazla finans/fintek alanındaki projeleri detayı ile inceliyorum. Eskiden “küreselleşen veya dijitalleşen dünya” çok fazla kullandığımız sözlerdi. Bugün artık gerçek anlamda küreselleşmiş ve dijitalleşmiş bir dünya ve günlük yaşam pratiklerimiz var. Belki de finansal kapsayıcılık alanında yarattığı katma değer ve para transferlerine getirdiği hız, şeffaflık, düşük maliyet vb faydalardan dolayı çok fazla finansal çözümler sunan blockchain projeleri ön planda. Blockchain teknolojisi sunan şirketler son yıllarda rekor seviyelerde yatırım almaktadır. Finch Capital verilerine göre 512 milyon dolara ulaşan bu yatırımın ve fintek şirketlerinin blok zinciri yatırımlarının her yıl ivmelenen bir şekilde artacaktır. Tabi kripto para gerçeği ve bu alandaki hızlı büyüme ve yaygınlaşma da bunun tetikleyicilerinden. İlave olarak, tedarik zincirinde uygulanmaya başlayan çok fazla blockchain projesi var. Ve raporlanan sonuçlarda elde edilen verim, bu alanda çok daha fazla proje yapılmasını ya da şirketlerin tedarik zinciri süreçlerine blockchain teknolojisini entegre etmelerini sağlayacak. Daha çok fazla belirgin alan olmasına rağmen, ben üçüncü sırada son olarak enerji sektöründen bahsetmek istiyorum. Sürdürülebilir bir dünya için kaynakları tüketmeden kullanmak ve doğaya zarar vermeden enerji üretebilmek için çok önemli olan yenilenebilir enerji üretiminde, düşük yatırım maliyetleri ile desteklenebilecek ve tüketicilerin dahi üretici konumuna gelmesini sağlayacak projelerde blockchain teknolojisi büyük katma değer yaratabiliyor. “Renewable and Sustainable Energy Review” dergisi Şubat 2019 sayısında yayınlanan ve enerji sektöründe hayata geçirilmiş 140 blockchain projesi üzerinden yapılan bilimsel bir araştırmaya göre, enerji sektöründe blockchain tabanlı dijital platformlar verimliliği artırıyor, maliyetlerin düşmesini sağlıyor, ilk yatırım maliyetlerini azaltıyor ve şeffaflığa imkan veriyor.
5. Öncelikle blockchain geliştirici olma konusunu ben izninizle blockchain tabanlı proje geliştiricisi olma olarak yanıtlamak istiyorum. Bu noktada sadece yeni bir blockchain ya da mevcut bir blockchain üzerinde yeni bir yazılım yapmaktan bahsetmiyor, konuyu biraz daha genişletiyorum. Bir blockhain projesi geliştirmek için yazılım ve geliştirme kısmını yapacak kişiler tabi ki yazılım bilgisi olan kişiler olmalı ama projeyi bütün olarak ele aldığınızda, bu projenin hangi aşamasından sorumlu olacaksanız bilgi ve yetkinlikleriniz ona göre farklılaşacaktır. Fakat en temelde bu projede rolü olan herkesin veri yönetimi konusuna hakim olması gerekiyor diye düşünüyorum. Temel blockchain bilgisi ve bir o kadar da blockchain tecrübesi önemli. Bahsettiğimiz teknolojinin sadece bir yazılım olmanın ötesinde nasıl kullanıldığı ve temel dinamiklerini deneyimlemiş ve hakim olmalı bu kişiler. Hatta farklı blockchainler üzerinde işlem yapmış olmalarında fayda olacaktır ki, kendi projelerine başladıklarında altyapıda kullanılacak ya da yazılacak blockchain’in özelliklerine karar verirken dahi proje fikrine en uygun özelliklere sahip altyapıyı geliştirebilsinler.
Üniversitelerimizde artık blockchain dersleri mevcut. Ama, öğrenci olmayan profesyoneller için de birçok yerli ve yabancı kurum tarafından sunulan blockchain eğitimleri mevcut online olarak alınabiliyor bu eğitimler. Birçok blockchain tabanlı projenin ve kar amacı gütmeyen bu alanda çalışan oluşumun da sunduğu küçük programlar var blockchain üzerine. Ve mutlaka dikkate alınması gereken, çok fazla yayın var bu alanda kendisini geliştirmek isteyenlerin internet üzerinden ulaşabileceği.
6. Son dönem ile kısıtlamayacağım ama benim bu teknolojiyi merak ettiğim ilk günden beri takip ettiğim ve okumalarımı yaptığım bloglar, web siteleri ve yayıncılar var. Herkesin bilgi iştahı ya da öğrenme tarzı farklı olabilir ama ben en çok güncel yayınları ve araştırmaları takip etmeyi seviyorum. Özellikle big5 adı verilen global bağımsız araştırma şirketlerinin düzenli yayınladığı araştırma raporlarını mutlaka takip ediyorum ve tavsiye ediyorum. Medium da benim önemli bilgi kaynaklarımdan. Kendim de bu mecradan paylaşımlarımı yapıyorum ve bir çok farklı ülke ve disiplinden kişinin blockchain özelinde yazılarını buradan düzenli takip ediyorum. Blockchain ve token ekonomisi üzerinde birçok kitap okumuşumdur bu arada ama tavsiye edecek kadar beni etkileyen bir tanesini ve yazarını mutlaka paylaşmak isterim: İlgisini çekenler için Internet Of Money kitabı ve Andreas M. Antonopoulos’un dijital medyadaki anlatımlarını önerebilirim.
1. Blockchain çalışmalarımın başlangıcı, 2017 yılında bilgisayar mühendisliği yüksek lisans tez çalışmam olan bitcoin benzeri bir protokolün örneklemi ve konsept geliştirmesiyle başladı. Bu dönem gelen talepler üzerine, Bahçeşehir Üniversitesi’nde ve bazı özel şirketler bünyesinde blockchain temellerini anlattığım seminerler vererek ülkemizde bu kavramın ve temelinde yatan felsefenin daha geniş kitlelere ulaşabilmesi için çalıştım. Diğer yandan ülkemiz adına uluslararası literatüre katkıda bulunabilmek adına, “blockchain protokollerinin otonom araçlarda kullanılması” üzerine yazdığım ilk makalem International Intelligent Journal of Intelligent Unmanned Systems dergisinde yayımlandı(https://www.researchgate.net/publication/332424631_Witness_of_Things_Blockchain-based_distributed_decision_record-keeping_system_for_autonomous_vehicles). Bu gelişmeler üzerine, yabancı merkezli bir telekomünikasyon firmasında (Huawei Turkey R&D Center) Blockchain Ar&Ge Mühendisi ünvanıyla çalışmaya başladım. Buradaki çalışmalarım daha çok dijital kimlikler üzerine yoğunlaştı. Yaklaşık 2 senenin ardından şimdiki şirketim olan Softtech’e, Kıdemli Blockchain Geliştirme Uzmanı olarak geçiş yaptım. Şu anda blockchain teknolojisinin finansal servislerde kullanımı üzerine çalışmaktayım. Mevcut durumda, işimin yanı sıra blockchain ile sağlık bilgi sistemleri ve dijital kimlikler üzerine akademik çalışmalarım devam ediyor. Özetlemem gerekirse çalışmalarım, blockchain teknolojilerinin otonom teknolojiler, dijital kimlikler, finansal servisler ve sağlık sistemleri ile entegrasyonu konuları olarak 4 ana grupta odaklanmış durumda.
2. Her krizin, beraberinde fırsatları da getirdiği gibi, COVID19 süreci de kendi içerisinde blockchain projeleri için bazı fırsatlar getirdi. Blockchain teknolojisinin güvenli veri paylaşımı, kaynağın doğruluğunun ispatı ve değiştirilemez geçmiş gibi güçlü yönleri, sağlık sektörünün karşılaştığı bazı sorunların çözümünde avantaj sağlıyor. Konuyla ilgili New York Times gazetesinin siber güvenlik raportörü Nicole Perlroth’un 17.03.2020 tarihli twitter paylaşımında, pandemi sebebiyle sağlık sistemi üzerinde oluşan aşırı yüklenmenin siber saldırılara davetiye çıkarttığına, yine bir doktorun değindiği sorunlar üzerinden sağlık çalışanlarının doğru bilgiye, hızlı ve güvenli ulaşabilmesinin kritik olduğuna değinmiş ve başta teknoloji devleri olmak üzere tüm silikon vadisine yardım çağrısında bulunmuştur. (https://twitter.com/nicoleperlroth/status/1239723703706869761?s=20) Teknoloji dünyasındaki genel kanı, sağlık sistemindeki bu sorunların çözümünün blockchain teknolojisinde olduğu yönünde birleşmiş ve bu alanda çalışmalar son dönemde hız kazanmış durumda.
3. Ülkemizde blockchain, uzun süre bitcoin ürünü ile eş anlamlı görüldü. Hatta komik olacak ama, çevremden hala “Blockchain kaç dolar oldu? Şu an alınır mı?” gibi sorular da gelebiliyor. Bu teknolojinin temellerini atan Satoshi Nakamoto’nun Bitcoin’i, aracı kuruluşsuz, anonim ve şeffaf para transferi ve dahası bir ödeme aracı olarak kullanılmasını amaçladığını düşünüyorum. Fakat, günümüz dünyasında ödeme aracının aksine yatırım aracı olmuş durumda. Ülkemizde teknik alanda güzel çalışmalar ve girişimler yok değil fakat bu çalışmalar teknolojinin temeline yönelik geliştirmelerden ziyade daha çok mevcut protokollerin endüstriyel çözümlerde kullanılmasına yönelik çalışmalar. Dolayısıyla Linkedin’de bu alanın, teknik içerikten çok trading odaklı aramalara konu olduğunu sıkça görüyoruz.
4. Blockchain teknolojisi özelinde, başlangıçta finansal servisler ön plandayken son yıllarda özellikle sağlık bilgi sistemleri, dijital kimlikler, bilgi ve belge yönetimi ve tedarik zinciri projeleri ön plana çıkıyor. Burada tedarik zinciri alanının global aktörlerinin, bu alan diğer sektörlerden daha fazla yatırım yaptığını görüyoruz. Özellikle büyük market zincirlerinin tarımsal üretim ve gıdada güvenin tesisi, endüstriyel üretim firmalarının süreçleri kontrolü, liman ve ulaşım yönetimi firmalarının işlerini şeffaflık ve güven içerisinde işletilebilmesi ve yine tüm bu süreçlerde verimin arttırılması için, Blockchain'in tüm dünya tarafından oldukça kullanışlı bir teknoloji olduğu düşünülüyor.
5. Öncelikle bu teknolojinin temelinde yatan felsefeye hakim olabilmek çok önemli. Blockchain, maalesef kendi şöhreti tarafından mağdur olmuş bir teknoloji. Belirli bir dönem öyle popüler oldu ki, ihtiyaç olmamasında rağmen popülerliğinden faydalanmak için herkes tarafından kullanılmaya çalışıldı. Bu, ciddi yatırım gerektiren ve kullanımı maliyetli bir teknoloji. Dolayısıyla, iş süreçlerinde karşılaşılan sorunların çözümünün blockchainde olduğunu görebilmek kadar olmadığını görebilmek de çok önemli. Temel felsefesinin yanı sıra, hangi amaçla blockchain geliştirici olunmak istediği de oldukça kritik bir nokta. Bu alanda çok fazla ürün mevcut ve hepsine aynı anda hakim olmak oldukça zor. Örneğin, finansal servislere odaklanılmak istendiğinde Corda ön plandayken, tedarik zinciri için Hyperledger Fabric ürünü daha avantajlı görünüyor. Dijital kimlikler için yine hyperledger ailesinin Indy ürünü çok güçlü iken, geniş spektrumlu B2B ürünler için ethereum popülerliğini hala koruyor. Tüm bu ürünlerin kullandığı teknolojiler ve uygulama geliştirme dilleri birbirinden farklılık gösterebildiği için, geliştiricilerin doğru ürünü seçerek belirli alanlara odaklanması kendileri için daha faydalı olacaktır. Bunların yanı sıra tabi ki de geliştiricilerin iyi bir kriptografi ve p2p ağ bilgisine sahip olması, işlerini çoğu noktada kolaylaştıracaktır.
6. https://learnmeabitcoin.com sitesi, Blockchain felsefesini öğrenmek için kesinlikle tavsiye edeceğim bir site. Teknolojinin temelleri, küçük parçalardan genele doğru çok açıklayıcı şekilde anlatılmış. Blog olarak severek takip ettiklerim ise https://www.btcwires.com ve medium üzerindeki blockchain kanalı olan
https://medium.com/blockchain . Ve yine her teknoloji meraklısı gibi crunchbase.com üzerinden blockchain alanındaki girişimleri, yeni fikir ve projeleri takip etmeyi seviyorum. Ayrıca, ilgilenilen blockchain teknolojisinin(ethereum, fabric, corda vb gibi) varsa kendi blogları veya Slack kanallarını takip etmek de oldukça faydalı olacaktır.
Kendi oluşturduğumuz blockchain framework'ü üzerinde hayata geçirdiğimiz proje, altyapısı itibari ile Borsa İstanbul’un ileride ihtiyaç duyabileceği ve projenin başında da vizyon olarak öngörülen diğer konuları da blockchaine taşıyabilmek üzere esnek olarak tasarlandı. 100.000 tps desteği ile işlem sayısı ve hızı konusunda da oldukça esnek bir yapı devreye aldık.
Bunun dışında dokümanların güvenli saklanması, kayıtların değişmeden saklanması, exchange wallet gibi farklı projeler de hayata geçirdik. Ayrıca, görüşmelerine devam ettiğimiz çok heyecan verici projelerimiz de var, ancak gizlilik sebebi ile bunların detaylarını paylaşamıyorum bu aşamada.
3. Blockchain teknolojisini uzun zamandır konuşuyoruz ancak henüz hayatımıza girmesi gerektiği kadar girdi diyemeyiz. Dünyada çok önemli kullanım alanları mevcut, ülkemizde de birtakım projeler var ancak ya kavram ispatı aşamasında ya da proje yaygınlaştırması yeterli düzeyde değil. O yüzden blockchain konusunda daha çok çalışmalar yapılacak ve projeler hayata geçirilecek. Yeterli yetişmiş kaynak olduğunu düşünmediğim için bu alanda kendisini hem know how hem de teknik olarak geliştiren arkadaşlar için önemli fırsatlar çıkabileceğini düşünüyorum. Ama öncelikle her sektör ve her pozisyon için bu teknolojiyi ve bu teknoloji ile yapılabilecekleri anlamak çok önemli.
4. Global arenada, her sektörden projeler görüyoruz. Ağırlıklı olarak tedarik zinciri yönetimi alanında uygulamaları görüyoruz. Bu bazen önümüze gelen bir ürünün hammaddesinden bize ulaşana kadarki sürecinin takip edilmesi olabiliyor, bazen sadece lojistik tarafı, bazen de finansal tarafı. Ayrıca, para transferinden, sigorta poliçelerine, kripto paralar ve tokenlardan, finansmana kadar çok çeşitli fintech ve insurtech uygulamaları görmek mümkün.
Biraz araştırma yaptığımızda şu anda birçoğumuzun aklına gelmeyecek vizyonda blockchain projelerine rastlayabilirsiniz. Bazıları gerçekten çok heyecan verici.
5. Öncelikle sadece yazılım dilini bilmenin yeterli olmayacağını düşünüyorum. Mutlaka blockchainin mantığını ve ne olduğunu çok iyi anlamak da gerekli.
Blockchain farklı şekillerde kullanılabiliyor. Kripto paralar gibi public ağlar olabileceği gibi izinli blockchain ağları ve tamamen özel (private) blockchain ağları oluşturulabiliyor kullanım yeri ve amacı doğrultusunda. Hangi alana ilgi var ise oradaki teknolojileri öğrenmek daha faydalı olacaktır.
Enterprise blockchain projelerine baktığımızda, Hyperledger, EOS, Corda ve performans ile ilgili gereklilikler yok ise Ethereum genel olarak öne çıkıyor gibi görünüyor. Bu platformlar üzerinde çalışmanın faydalı olacağını düşünüyorum.
6. Kendi takip ettiklerimden birkaçını paylaşayım.
Kurucu üyelerinden olmaktan büyük mutluluk duyduğum İstanbul Blockchain Women sitemiz ve haber bültenimiz. http://istanbulblockchainwomen.org/
Blockchain Türkiye bülteni haftalık olarak geliyor.
Ayrıca çok severek takip ettiğim Kripto Küratör bültenleri var.
Son olarak da Genesis News bültenlerini takip ediyorum.
Bunun yanı sıra işim gereği çokça sektörel kullanım alanları ve teknolojiler konusunda da web araştırmaları yapıyorum. Coursera, Udemy gibi eğtiim platformlarından da blockchain konusunda değişik seviye ve yetkinlikler için eğitimlere ulaşmak mümkün.
2. COVID19’dan önce de blok zinciri ve özellikle en yoğun uygulama alanı Kripto varlıklar endüstrisini olumsuz yönde etkileyen birçok olay mevcuttu, politik sorunlar, yaşanan hack olayları, dolandırıcılık için birebir ICO’ların yayınlanması, hükümetlerin getirdiği yasaklar vs. Fakat açıkça görünen, tüm olumsuzların bu endüstri ve bileşenlerinin genişlemesini önleyemediği. Kripto varlıkların mevcut küresel ekonomik kriz için bir çözüm olacağını doğrudan varsayamasak da ekonomik çalkantıyı kurtarmak için potansiyel bir araç görevi görebileceği gerçeği unutulmamalıdır. Tabi ki finans teknolojileri dışında eğitim, kimlik yönetimi, sağlık, medya ve eğlence, tedarik zinciri, spor gibi konulardaki potansiyeli de göz ardı edilmemelidir.
3. Başka bir açıdan bakmak gerekirse, dünya genelinde bu alanda yaşanan asıl sıkıntının teknik kişi sayısının yetersiz olduğu gerçeğidir, dolayısıyla ülkemiz için konuşursak, proje sayısının artması ya da büyük yatırımların alınması bu problem var olduğu sürece bir şey ifade etmeyecektir
4. Ethereum Foundation, Jp. Morgan, IBM, Ernst & Young, Thomson Reuters, Coinbase, Binance gibi şirketlerin proje ve fikirleri öne çıkmakla beraber CapGemini, Consensys, Open Zeppelin, Truffle gibi grupların da epey iyi işler yaptığı aşikar ve blok zinciri ekosistemine dahil olmak isteyenlerin bu şirketlerin projelerine göz atması epey faydalı olacaktır.
5. Herşeyden önce blok zinciri teknolojisinin temel nitelikleri- elemanları, dağıtık sistem teknolojisi mimarisi, genel veri yapıları ve algoritmaları ve temel kriptoloji ve güvenlik protokolleri iyi bilinmelidir. Bunun dışında protokol implementasyonları, sanal makineler, kriptoloji vs gibi konulara değinecek olanların bir sistem dilini iyi derecede yazabilmesi gerekir, Rust, C++ gibi. Ethereum Engineer/Developer rolleri kontrat programlama dili olan Solidity ya da üzerinde çalışılan projeye bağlı olarak Vyper, bunun dışında yazılan kontratların test ve cli uygulamaları için iyi derecede Javascript-Node.js yazabilmeyi, istenildiği durumlarda kontratlara ön yüz yazabilmek için React.js ya da Vue.js frameworklerini kullanabilmeyi gerektirir. Proxy, Upgradability gibi konularda Solidity ya da Vyper tek başına yetersiz kalacağı için inline assembly (YUL) sıkça gerekecektir. Dolayısıyla assembly yazabilmek önemli bir artı olacaktır. Bir başka örnek, Cosmos Blok zincirini kullanacaklar Go dilini bilmelidir, dolayısıyla pozisyon ve içeriğe göre aranan özellikler bir hayli değişkenlik gösterecektir.
6. Geliştirme süreci esnasında en iyi kaynakların official dökümantasyonlar olduğunu söyleyebilirim. Dolayısıyla Solidity ya da Vyper öğrenmek isteyenlerin, dilleri geliştirenlerin hazırladığı dökümantasyonları incelemeleri yeterli olacaktır. Ethereum ağı üstünde kontrat geliştirecekler için, özellikle popüler Token implementasyonları ve çeşitli test yardımcıları içeren Open Zeppelin şirketinin açık kaynak olarak yayınladığı kodlar, bunun yanısıra test, debug ve monitör işlemleri için Truffle iyi kaynaklar olarak gösterilebilir. Fakat unutulmamalıdır ki, geliştirici bu yardımcıların yetersiz olduğu durumlarda custom toollar implement etmek zorunda kalacaktır.
